MINISTÉRIO DO TURISMO, COMÉRCIO E INDÚSTRIA | MTCI TIMOR-LESTE

Chefe Suku Motael Cornelio De Jesus Lopes hateten, husu ba Governu Tenki Aloka Foos sedu ituan ba Suku hotu tamba agora ne’e Populasaun hein hela Governu buat ne’ebe mak pormete atu lori foo tuir komunidade iha suku ida-idak nian atu sosa ho presu $12 dolar ne’ebe Governu fa’an.

Cornelio de Jesus Lopes hato’o lia hirak ne’e ba jornalista Diario (16/1) iha nia knar halao servisu hanesan komunidade babain iha suku Motael Dili.
Agora ne’e populasaun chefe suku halibur ona osan hamutuk enam ribu dolar ($6000) atu sosa fos ne’ebe governu atu aloka ba suku motael, nia hateten.

Cornelio dehan, governu sedu atu aloka foos ba suku hotu ne’ebe mak populasaun ne’ebe la mampu atu sosa.

Cornelio inform alia hirak ne’e ba Prezidenti Republika (PR) Ramos Horta no Primeiru Ministro (PM) Kay Rala Xanana Gusmao pormete ba populasaun katak foos sei aloka ba suku ida-idak atu populasaun sosa iha nia chege suku maibe tuir realidade hare Ministru Turismo Comersiu no Industria Gil Alves la halo nia servisu ne’ebe ba populsaun iha distritu ho capital, nia esplika.

Cornelio de Jesus Lopes katak, Ministru Turismo Comersiu no Industria Gil Alves halo viagen hela iha rai liur, durante nia ba iha fulan Dezembro nia laran I to’o agora ne’e seidauk mai iha Timor atu hare’e fos ne’ebe atu aloka ba suku populasaun capital ho populasaun distritu hola hel foos karun emprezario fa’an hanesan $17 dolar to $20 dolar.MJ-2

 Governu Hain Povo Hakilar Mak Loke Armajen
Dili – Deputadu husi bloku AMP Aderito Hugo da Costa, apoia inisiativu governu hodi faan foos marka MTCI ba xefi suku sira atu faan foos tanba durante ne’e ajensia ne’ebe mak governu fiar lakohi halo tuir regra ne’ebe mak estabelese.

Deputadu Aderito hatete lia hirak ne’e tanba desijaun ne’e mai husi nivel altu PM mak foti. “Proposta ida ne’ebe mai kona nivel altu estadu ninia atu fob a xefi suku sira tanba ajensia sira ne’ebe durante ne’e governu fo fiar la hatudu sira nia resposabilidade, halo estadu ulun moras hela deit hau hanoin tempu to’o ona fo tok ba xefi suku atu dezenvolve sira nia suku,” dehan Huso ba diariu ida ne’e (13/1).

Tuir Aderito kata inisiativa ida ne’e bele fo mos benefisio no responsabilidade ba xefi suku foun ne’ebe mak foin eleitu.

Entertantu deputadu Inacio Moreira husi bankada Fretelin hatete katak, nia la kontente ho asaun governu nia hodi muda tun-sae mekanismu distribuisaun foos. Nia dehan governu tuir lolos ne’e loke armajen lalais hodi halo distribuisaun foos ba komunidade sira.

“Problema fos ne’e problema bo’ot, I sira lahatene nia mekanismu faan fali ne’e halo nusa, kria sistema ida ke efisiente, efetivu. Tanba saida mak foos ne’e presijamente tenki falta. Povo hakilar tiha mka foin faan fali, ne’e saida? Ida ne’e krezer laiha kapasidade falta tiha, ema hamlaha tiha ona foin hasai fali husi armajen, ida ne’e labele akontese iha rai ida ne’e,” dehan nia.

Tuir Inacio katak se foos mak hotu iha armajen governu mak buka dalan atu rejolve, labele loke taka armajen.

“Se estok laiha ona iha armajen sira ne’e governu mak fera ulun halo usa labele balun komesa aproveita ona hasae folin to’o $20 dollar mak komesa hasai fila fali,” dehan nia.

Maibe governu fo fali ba xefi suku mak faan hatudu katak sei kria fali problema entre povo ho xefi suku sira.

“Agora fo tan fali ba xefi suku sira saida mak akontese, ema sei ba sateia bebeik xefi suku I problema ne’e sei aumenta tan, diskontantentimentu sei hahu fali iha ne’ebe I povo ho xefi suku sira sei hare malu la diak,” dehan Inacio.

Tuir Inacio katak problema ne’e mosu tanba wainhira governu hahu inisiativa sosa foos ne mekanismu lao lalos tiha ona. (ono)

DILI-Governu liu husi Despacho No 446/GM/MTCI/XII/2009, ne’ebe publika husi Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão hodi fo fiar ba xefi sukus sira atu faan fos marka MTCI.

Bazeia ba despacho governu ne’e maka komesa iha fulan Janeiru 2010 xefi sukus sira mak sei faan foos ba povu tomak iha Timor Leste ho folin ne’ebe mak determina ona 12 dolar.

Xefi sukus Bidau Lecidere Felix Conceição pronto halao programa ne’ebe governu fo sai.

“Hau pronto tebes atu halao programa ne’ebe governu halao ne’e. maibe buat ida barak birokrasia ne’e mak labele. Hau hakarak halao badak birokrasia ne’e para ita nia populasaun mos senti duni interese atu hakmaan sira nai todan neebe senti,”hateten Xefi sukus Bidau Lecidere, Kuarta-Feira (13/01) iha nia knar fatin Sede suku Bidau Lecidere.

Kona-ba mekanismu faan foos niani, eflix informa katak, bazeia ba orientasaun ne’ebe simu.

“Xefi aldeia sira hasai lista populasaun nia total tuir xefi da familia iha aldeia sira komesa dadauk fo hatene ona ba komunidade sira, no hahu dadauk ona tamba governu fo fiar ba sukus atu faan foos U$ 12 dolar kada saka,”hateten nia.

Prosesu hola fos maka xefi aldeia sira ba uma kain ida-idak hodi husu kada uma kain presiza atu sosa foos ou lae. Nune’e ba sira ne’ebe mak presiza atu sosa foos sei halibur osan hamutuk para ami hori osan ne’e ba banku no foti DO hodi ba foti fali foos iha armajen.

Nia hatutan katak, Ministeriu Comersiu no Industria mos prepara ona transporte atu tula fos mai iha sukus ida-idak nian.

“foos ne’e too mai laos ami atu tau hela deit hanesan ne’e laoha maibe tuir komunidade ida-idak mak sei fotu tuir osan en’ebe mak sira fo,”dehan nia.

Nia salient katak, iha suku Bidau Lecidere hanesan atu faan tutan la akontese tamba iha suksu ne’e nia laran konese ninia populasaun.

“Amis ei bolu atensaun ba sira katak, se maka halao hanesan ne’e iha suku Bidaun Lecidere ami sei foti desizaun ida-ba sira katak, iha fulan oin hamens nia fooa ka nia hetan foos,”tenik Felix. (MJ-1)

Jornal Nasional Diariu,
Edisaun, Kinta (14/01/2010)
Pagina 02

Dili, 05 de Janeiro de 2009, Responde ba Notisia STL, ne’ebe mak publika iha Edisaun Tersa-Feira dia 5 de Janeiru de 2010, kona-ba Notisia ne’ebe mak hakerek katak, “Hapara Sosa Produtus Lokal, Responde Ona Povu Kuda Governu Sae,”.

Ministeriu do Turismo, Comersiu no Industria hakarak informa deit ba Povu agrikultores hotu katak, MTCI LAOS HAPARA SOSA PRODUTUS LOKAL, maibe bazeia ba tempu udan no gestaun ne’ebe mak MTCI utilize durante ne’e presiza hetan mudansa no produsaun ne’ebe mak durante ne’e sa’e makas ho ida ne’e maka, MTCI HAPARA TEMPORARIAMENTE SOSA PRODUTUS LOKAL.

Diretora Geral MTCI, Manuela G.B Corte-Real deklaran katak, iha tempu udan ne’ebe mak monu rai, Povu Agrikultures presiza aihan hodi sustenta sira nia moris lor-loron hodi hein produsaun, iha tempu ida ne’e produsaun (Batar no Hare) laiha. Ho razaun ida ne’e mak MTCI temporariamente hapara sosa produtus local hodi hein tempu produsaun nian.

“MTCI mos aproveita tempu udan ne’e hodi hadia gestaun ne’ebe mak iha durante ne’e. Tamba MTCI rekoñese katak, gestaun ne’ebe mak iha durante ne’e presiza hetan mudansa oituan tamba produsaun tinan-tinan sa’e makas.

Bazeia ho politika ne’ebe mak IV governu Konstituisional trasa ona durante ne’e liu husi MTCI ho Ministeriu Agrikultura no Peskas liu husi programa fahe tratores ba povu agrikultores,”dehan Diretora Geral ne’e.

Hatan ba kestaun produtus hanesan Batar no Hare ne’ebe mak tama ilegalmente mai TL, Diretora Geral ne’e haktuir katak, realidade ne’ebe mak MTCI hetan durante ne’e iha duni ema balun ne’ebe mak hatama produtus local hanesan Batar no Hare mai TL hodi faan fali ba governu. Maibe hahalok ne’e konsege hetan husi ekipa insepksaun MTCI nian ne’ebe mak servisu iha baze.

“Ne’e hanesan hahalok ida bele hamate agrikultores iha rai laran, tamba produtus ne’ebe mak governu sosa mak produtus husi rai laran ne’ebe mak povu Timor Leste produs laos nasaun seluk nia proutus,”reforsa Diretora Geral.

Diretora Geral mos haktuir katak, durante tempu udan normalmente, povu laiha produsaun (Batar no Hare). Tamba povu presiza aihan hodi hein tempu produsaun nian. Ne’e signifika katak, Batar no Hare ne’ebe mak povu iha agora ne’e hanesan stok ba sira han hodi hein tempu produsaun nian.

Tamba ne’e, Diretora Geral ne’e husu ba povu Agrikultores hotu atu lalika tauk atu hasa’e nia produsaun tamba Governu Sei LAHAPARA SOSA PRODUTUS LOKAL. Governu sei kontinua sosa povu sira nia produtus.

“Tempu udan ne’e, hanesan tempu diak povu agrikultores hodi hasae sira nia produsaun, husu imi (Povu Agrikultores) atu aproveita tempu ida ne’e hodi servisu badinas hodi hasae nafatin produsaun.

Bainhira produsaun sa’e makas imi mos sei hetan rendimentu ne’ebe mak makas. Bainhira gestaun MTCI lao ho diak ona no imi nia produsaun pronto ona atu faan, MTCI sei PRONTU ATU SOSA NAFATIN,”dehan nia. (Média MTCI)

DILI-Diretora Geral Ministeriu Turismo, Comersiu no Industria (MTCI) Manuela G. B. Corte-Real afirma, empresarius laiha razaun tan ona atu faan foos governu tamba lakon ona fiar husi governu ho razaun durante ne’e foos governu kontinua hetan manipulasaun husi empresarius. No governu fo fiar ba Xefe do Sukus hodi halao distribuisaun ba foos.

“Wainhira sira haree ema ne’ebe sira deskofia ema governu nia mak sosa entaun folin 12 dolar ou sira dehan foos laiha maibe povu simples mak sosa sira hasae nia folin liu husi presu normal,”tenik nia iha nia servisu fatin Fomento Mandarin Dili Kuarta (13/01).

Manuela reforsa, tuir informasaun ne’ebe iha inspeksaun alimentar MTCI konsege prende foos sakas 700 ne’ebe mak tuir lolos faan ho presu 12 dolar maibe empresarius faan liu husi presu normal.

“Agora dadaun foos hirak ne’e hatama ona ba armajen governu,”informa Diretora Geral ne’e. Nia sublinha katak, Inspeksaun Alimentar Ekonomiku MTCI kontinua servisu hamutuk ho PNTL hodi halao inspeksaun iha Distritu 13 nia laran.

“Ami mos oras ne’e dadaun implementa sistema foun ne’ebe nia despacho sai tiha ona iha fulan Janeiru ne;e nia laran. No fo sain diretamente husi Primeiru Ministru RDTL Senor Kay Rala Xanana Gusmão,”dehan nia.

Depacho foun ne’e haktuir katak, distribuisaun foos sei liu husi xefe de sukus tuir familia iha sukus ida-idak.

“Karik xefe de sukus sira iha ona preparasaun diak ona no ida dadus kompletu ona kona-ba sira nia populasaun entaun sir abele kordena ho ami no distribuisaun it abele halao ona,”dehan nia.

Ba iha area rurais, tuir Diretora Geral ne’e, nia parte sei halao kordenasaun ho Administradores distritu no Sub-Distritus atu halo diskusaun detalhu para konsidera mos kondisaun real iha ida-idak nia sukus.

Iha fatin seluk Inspektor Geral Alimentar e Economiku (IAE-MTCI) Epifanio da Silva Faculto informa katak, durante semana rua nia laran iha fulan Janeiru ne’e, ekipa Inspeksaun prende foos sakas 700 resin sakas iha capital Dili.

“Ami prende tamba Empresarius hirak ne’e faan la tuir rekomendasaun, tuir rekomendasaun sira tenki faan iha Distritus maibe sira faan fali iha capital Dili,”tenik nia.

Kazu manipulasaun foos ami rezista hamutuk 27 kazu. Kazu ne’e ami informa ba Diretora Geral no Diretora Geral fo karta ba iha Polisiai Distritus ida-idak hod bolu atensaun ba empresarisu ne’ebe mak ekipa inspeksaun kaer toman.

“Sangsaun ne’ebe mak ami fo maka ami sei la fo oportunidade fali ba empresarius ne’ebe mak faan foos atu kontinua sai parseirus governu nian,”informa Faculto. (JND-02)

Jornal Nasional Diariu,
Edisaun Kinta-Feira, dia 14 de Janeiru de 2010.
Pagina 10.

DILI-Ministeriu Turismo, Comersiu no Industria hanesan reprezentante governu husu ba populasaun iha Timor laran tomak atu hatoo keixa ba Polisia iha distritu ida-idak atu bainhria hetan manipulasaun ba foos subsidiu ne’ebe mak governu fo b a povu atraves de empresarius. Tamba tuir depacho husi Ministru Turismo Comersiu no Industri, folin foos tenki faan ho presu $12.00 kada saku 35 kg.

Diretora Geral MTCI Manuela Corte-Real iha ninia servisu fatin, Dili. Ba jornalista nia hateten sekuandu folin foos liu fali $ 12.00 tenki hateten ba Polisia hodi foti asaun. Nia hateten presu tenki lao normal hanesan baibain.

“Ami kontinua kopera hamutuk ho Polisia Nasional Timor Leste iha distritu tomak atu bainhira hetan manipulasaun foos iha Mercado, sira (PNTL) tenki kaer tamba ne’e kontra ona despacho husi Ministru ne’ebe representa governu Timor Leste,”dehan Diretora Geral MTCI ne’e.

Alende kopera ho PNTL, nia haktuir katak, MTCI mos kria ona nia ekipa Inspeksaun rasik hodi buka tuir empresarius ne’ebe mak halao manipulasaun hirak ne’e.

“Ami hakarak identifika nia naksalak ruma iha ne’ebe. Tamba durante ne’e ami orientasaun ba empresarius sira klaru no justu ona, foo nia folin tenki 12 dolar labele liu presu ida ne’e,”tenik nia.

Maibe oras ne’e dadaun, nia haktuti katak, sekipa Inspeksaun sei husu tuir ba empresarius sira ne’ebe mak faan foos liu presu nia deklarasaun.

“Ami tenki husu se mak faan foos ba sira (empresarisu ne’ebe mak faan foos liu presu determinado)?. Sira sosa diretamente ou sosa tutan husi ema seluk?. Sei sira sosa tutan husi empresarisu seluk tenki , empresarisu ne’ebe mak faan tutan ba sira tenki fo hetene ba Ministeriu ou halo deklarasaun ruma, nune’e ami bele hatene,”esklarese Manuela.

Responde ba informasaun ne’ebe mak espalla katak, mosu gestaun ne’ebe mak ladiak iha prosesu subsidiu foos ne’e, Diretora Geral ne’e hateten, durante ne’e mekanismu ne’ebe mak MTCI iha lao ho diak.

“Maibe problema mak empresarius sira lakohi atu kopera no nakar liu hodi hamosu problema iha merkado,”dehan nia.

Tamba ne’e oras ne’e dadaun ami husu ba populasaun hotu atu lalika tauk hodi hatoo keixa ruma ba Polisia bainhira hetan manipulasaun.

“Ami mos husu ba povu atu kopera ho ami, hodi iha future manipulasaun lalika mosu tan. Lalika tauk atu hatudu ou hatoo keixa mai ami ou Polisia bainhira hetan manipulasaun. Tamba bainhira governu determina presu, governu haree hotu ona total kustu ne’ebe mak empresarius sira hetan,”Husu Manuela. (Media-MTCI)

DILI- Presidente da Republika Dr. Jose Ramos Horta husi ba governu liu-liu Ministeriu Turismo, Comersiu no Industria atu muda negosiantes sira ne’ebe halo negosiu iha parte Metiaut tamba fatin refere governu atu halo kontrusaun foun.
Informasaun ne’e hatoo husi Ministru Turismo, Comersiu no Industria Gil da Costa Alves hafoin remata hasoru PR iha palasiu Presidente Nicolau Lobato Dili, segunda (14/12).

Nia tenik estadu iha poder atu muda obrigatoriu empresariu ne’ebe loke restorante iha parte Metiaut. Tuir nia katak governu laos halo politika ida hodi haluha ema ne’ebe servisu nu’udar negosiatens maibe ida ne’e hanesan harmonia ida ba governu atu hamos fatin iha area Metiaut mai too area Lecidere.

Gil hatutan antes atu hasai empresarisu sira presiza hadia fasiliadde ne’ebe diak atu ema hirak ne’e bele tur fali iha fatin ne’ebe governu harii.

“planu ne’ebe governu halo oras ne’e dadaun komesa ona hanesan governu fo informasaun atu ema ne’ebe halo negosiu iha fatin ne’eba bele muda sira nia sasan,”tenik Ministru TCI.

“ ita halo buat ne’e atu dezenvolve sasan ne’ebe diak ba ema hirak ne’e, laos atu haruka ema sira sai arbiru deit,” nia hatutan.

Entertantu, Francisco da Silva nu’udar restorante nain iha Metiaut hatetet sira aseita karta notifikasaun husi DNTP (Diresaun Nasional Terras no Propriedades) katak, sira tenki muda husi fatin Metiaut tamba halo negosiu ilegalmente.

“Ami nia restorante ne’e dala ruma governu mos ba hola hahan iha ne’eba. Entaun deklara ami illegal ne’e kona-ba saida?. No iha planu atu halo projetu iha aldeia rua mais konsulta ona ema sira ne’e k lae?. Ne’e mak ami husu loloos ba Presidente da Republika,”dehan nia hafoin hasoru malu ho PR Horta. (myn)

Notisia Jornal Nasiona Timor Post,
Edisaun Tersa-Feira, 15/12/2009
Pagina 02

Dili - Ministeriu Turizmo, Comersiu no Industria (MTCI) tenke kria politika diak no bao-fe atu hare ba mudansa kresimentu ekonomia nia laran.

Lia hirak ne’e hato’o husi Prezindenti Komisaun C Parlementu Nasional ba asuntus Ekonomia, Finansas no sub-Anti Korupsaun, Manuel Tilman iha sesaun plenaria PN, Kuarta (02/12).

“Koalia kona ba kresimentu ekonomia tenke klaru hira no mai hosi importasaun hira no fa’an hira i mos ba interese hira. Tamba parte seguransa alimentar importante liu tamba ne’e liu hosi fundus estabilizasaun ekonomiku tenke diak,” Tilman afirma hikas.

Amaro Piedade, membru grupu agrikultura hosi Distritu Baucau hateten, orsamentu ne’e importante liu tamba ne’e membrus Parlementu Nasiona nudar reprezentante povu tenke debate politikamente atu bele iha nia ejikusaun lao diak.

“Ami iha baje sente duni orsamentu ne’ebe MTCI implementa liu hosi programa sosa produtu lokal diak ona, maibe presija hadia nia mekanizmu atu ba oin bele lao diak liu tan,” Amaro afirma.

Vasco Freitas haktuir mos katak, politika governu diak ona maibe tenke iha informasaun nafatin kona ba sosa produtu lokal, tamba nudar ema agrikultura sente kontente wainhira hare ba programa sosa produtu lokal ne’e bele avansa hodi muda no hadia ekonomia povo iha baje.ino

Dili – Parlemento Nasional identifika katak, ho bailoron naruk ne’e afeta maka’as ba komunidade sira iha are rural, tanba ne’e distritu balun komesa menus ai-han ona.

Membru PN husi Bagkada CNRT, Aderito Hugo da Costa, liu husi sesaun plenaria PN, Kuarta (02/12), haklaken katak, fundus dezenvolvimentu ekonomiku no seguransa agrikultura importante Tanba ne’e Ministeriu Turizmo Comersiu no Industria (MTCI) tenke kontinua sosa povu niaprodutu lokal hodi hasae valor agrikultura sira nian.

“Tuir dadus ne’ebe ami hetan iha baze katak, kondisaun ai-han menus komesa afeta ona iha distritu balu, tanba ne’e presiza duni atu aumenta osan ba iha fundus dezenvolvimentu ekonomiku no seguransa agrikultura,” Hugo hateten.

Vise prezidenti PN, Maria Paixao hateten, fundus ne’ebe establese importante atu responde nesesidade agrikultura. Tantu, MTCI tenke iha planu diak atu bele ejekuta orsamentu refere.

Iha parte seluk, Ministeru Turizmo Comersiu no Industria (MTCI), Gil da Costa Alves hateten katak, nia parte sei servisu hamutuk ho Ministeriu Agrikultura atu bele hala’o programa diak liu tan. Programa sosa produtu lokal ne’ebe liu hosi orsamentu estadu 2009, aloka Miliaun US$ 7 sosa produtu lokal ne’ebe ejekuta ona 73%.ino